CMoX

[tamiraa]

Ìîíãîë õýë ìèíü õýë áèø, ñýã áîëîõ íü ýý


Á.Áèðâàà /Øèíæëýõ óõààíû äîêòîð/


Õ¿íèé õýë áîë õ¿í áàãàæ õýðýãñýë ¿éëäâýðëýõ àâúÿàñòàéí çýðýãöýý õ¿í, àäãóóñ õî¸ðûí õàìãèéí ãîë ÿëãààíû íýã ìºí. Õ¿í, àäãóóñ õî¸ðûí áàñ íýã ãîö ÿëãàãäàõ øèíæ òýìäýã íü õ¿í õèéñâýðëýí ñýòãýõ ÷àäâàðòàéä îðøèíî. Õ¿í õèéñâýðëýí ñýòãýñýí ç¿éëýý ººðèéí õýë ÿðèàãààð èëýðõèéëäãèéã õ¿í á¿õýí ìýäíý. Õ¿í ÷óõàì õýäèéä ÿðüæ, îéëãîëöîæ ñóðñàí íü ºíººã õ¿ðòýë òîäîðõîé áèø áîëîâ÷ íààíàäàæ 40000 æèëèéí òýðòýýãýýñ õ¿í ÿðüæ îéëãîëöîõ ÷àäâàðòàé áîëñîí áàéõ ãýæ øèíæëýõ óõààí ¿çäýã þì áèëýý.

Ýä¿ãýý äýëõèé äýýð õ¿ì¿¿í òºðºëõòºíèé ÿðüäàã, ýñâýë áè÷ãýýð óëàìæèëæ ¿ëäñýí õýëíèé òîîã 2500-ãààñ 5000 ãàðóé áàéãàà ãýæ ¿çäýã þì áàéíà. Àíõíû ¿åäýý ýíý äýëõèé äýýð 10 ìÿíãà øàõàì õýë áàéñàí áîëîëòîé ãýõ áîëîâ÷ ìºõºæ ñºíºñººð áàéãààä ºíººãèéí ýíý ýðèíä ººð õîîðîíäîî èõýýõýí ÿëãààòàé õýðíýý áèå áèåòýéãýý õ¿éí õîëáîî, ãàðàë òºðëèéí õýëõýý ñ¿ëáýýòýé 12 òîì á¿ëýã õýë ¿ëäñýíèé íýã àëòàéí õýëíèé á¿ëýãò áàãòäàã ìîíãîë õýë ìèíü îäîî ë ìîíãîë÷óóä áèäíèé îâëèãîã¿é òºðõ, ñàðìàã÷èí ìàÿãèéí äóóðèàìòãàé çàí àðàíøèíãààñ áîëîîä ìºõëèéí çàìäàà îðîõ íü óó äàà ãýæ ñýòãýë øàíàëæ ÿâààãàà íóóãààä ÿàõàâ.

ªíãºðñºí çóóíû 50-èàä îíû ¿åä ¸ñòîé ë èäýð çàëóóäàà “¯íýí” ñîíèíä àæèëëàæ áàéõäàà Á.Ðèí÷åí ãóàéã áàðààäàí ýðäìèéí øèìýýñ íü áàãà ÷ áîëîâ õ¿ðòýõ àç òîõèîæ, ìîíãîë õýëíèé íàéðóóëãà ç¿éí òàëààð ÷àìëàõààðã¿é ìýäëýã, òóðøëàãà îëæ àâñàí ìààíü ìèíèé àìüäðàëä à÷ áóÿíàà õàéðëàñàí áîëîõîîð áè òýð à÷òàé õ¿íèé õýëñýí ñóðãàñíûã ìàðòàõã¿éãýýð áàðàõã¿é áàéí áàéí äóðñàõ, ÿðèõ äóðòàé áàéäàã þì äàà. Òýð ¿åä ìîíãîë õýë ìèíü ò¿¿õýí õºãæëèéí ýðõýýð, õîéò õºðøèéí ýåðýã íºëººãººð, ìºí õîéíî ñóðãóóëü òºãññºí çàëóóñààð äàìæèí, ìºí øèíæëýõ óõààí òåõíèêèéí õºãæëèéí æàìààð øèíý øèíý íýð òîìü¸î, øèíý ¿ã, øèíý îéëãîëòîîð áàÿæèí, õºãæèæ èðñíèéã ¿ã¿éñãýâýë í¿ãýë áîëíî. Ãýõäýý ë îðîñ õýëèéã õàëüò ìóëò, áóðóó õàçãàé ñóðààä õàðèéí õýëíèé ¿ã, ºâºðìºö ÿðèà õýëëýãèéã ìîíãîë õýëýíä õ¿÷ýýð ÷èõýæ, òºðºëõ õýëýý ýâäýõ, ãóéâóóëàõ ÿâäàë ãàçàð àâààä ýõëýõýä ºíºº ë ìóó íýðòýé, ëóó äàíñòàé Ðèí÷åí ãóàé ë äóãàðäàã, ø¿¿ìæèëäýã, õýëäýã ÿðüäàã áàéñàí þì. Òýãýõýä ºíººäºð ìîíãîë õýë òýð ¿åèéíõýýñýý á¿ð äîðäîîä, ìîíãîë õ¿íèé þó ÿðèàä, õýëýýä áàéãàà íü îéëãîãäîõîî áàé÷èõààä áàéõàä ýíý òàëààð ñýòãýë ò¿ãøèæ, ñàíàà áîäëîî õýëæ ÿðüæ áàéãàà ýðäýìòýí ìýðãýä, ýõ îðîí÷ ñýòãýëòýé õ¿í áàéíà óó? Áàðàã ë àëãà ãýæ áîëîõîîð. Õàà õîëûí Àìåðèêèéí ýðëèéç àíãëè /æèíõýíý öýâýð àíãëè õýë ÷èíü Àíãëè, Èðëàíä, Àâñòðàëè ãýõ çýðýã ãàçàð ë áàéãàà/ õýëèéã îð÷ëîíãèéí ãàíö õýë þì øèã ø¿òýã÷äýýñ ýìýýæ ñ¿ðäýýä áàéãàà þì óó, àëü ýñâýë ãºðäëºã ã¿òãýëãèéí ýëäýâ áàëàé þì ñîíèí ñýòã¿¿ëä ñàðàà÷èí õîäîîäîî òýæýýäýã çàðèì ñýòã¿¿ë÷èíöýðýýñ àéãààä áàéäàã þì óó, îëèãòîéõîí äóóãàðààä, àëäàà îíîîã íü òóíãààãààä ºãñºí õ¿íèéã áè ìýäýõã¿é ë þì áàéíà. 1990-ýýä îíîîñ ºìíº áîë õîéä õºðøèéíõºíä ºâäºã ñºãäºí áèøðýýä ë, îðîñ õýëíýýñ áóðóó çºð¿¿ ¿ã÷ëýí îð÷óóëñàí ¿ã õýëëýã, îíîæ õýëýýã¿é îð÷óóëãûí õýë ÿðèà, íýð òîìú¸î ãàçàð ñàéã¿é áàéñàí áîëîâ÷ ºíººãèéí /¿¿ðýã, õàðèóöëàãûí òàëààð ¿ã äóðñàõ ÷ öýýðòýé/ ýðõ, ýðõ ÷ºëºº õî¸ðò áÿëóóðñàí ¿åèéíõ øèã çàð ñóðòàë÷èëãàà, á¿õ ãàçðûí õàÿã, ï¿¿ñ êîìïàíè, óðëàã, äóó õóóðûí îëîí õàìòëàãèéí íýð óñûã àðàé ÷ èíãýæ õàðèéí õýëýýð áè÷äýãã¿é, òýãæ ÷ ÿðüäàãã¿é áàéñàí. ¯¿íèéã ýð¿¿ë óõààíòàé ìîíãîë õ¿í õýí õ¿íã¿é ë ìýäýæ áàéãàà. Ìîíãîë õýë èéíõ¿¿ ñýãëýãäýí çýðýìäýã õýë áîëñîí ÿâäàë ìàíàéä áàãà, äóíä ñóðãóóëèéí ñóðãàëòààñ óëáààòàé áàéíà. Áàãà, äóíä ñóðãóóëèéí ìîíãîë õýë, óðàí çîõèîëûí õè÷ýýëèéí ñóðàõ áè÷èã, òîî, õèìè, ôèçèê, áèîëîãè ãýõ ìýò á¿õ õè÷ýýëèéí ñóðàõ áè÷èã, óíøèõ íîì, õè÷ýýëèéí õýðýãëýãäýõ¿¿íèéã ÿðóó ñàéõàí, áàÿëàã ¿ãòýé ìîíãîë õýëýýð áè÷èæ òóóðâèëã¿é, îðîñ áîëîí áóñàä ãàäààä õýëíýýñ òààìàã òºäèé, áóðóó çºð¿¿, ìàõ÷èëàí îð÷óóëñàí ìîäîí õýëýýð çîõèîæ áàéãàà þì ÷èíü õ¿¿õýä çàëóóñò ÿìàðøóó ìýäëýã äàäëàãà ýçýìø¿¿ëýõ íü òîäîðõîé ø¿¿ äýý. Òýãýýä òýä íü öààøàà äýýä ñóðãóóëüä îðñîí ø¿¿ áîëîõîîðîî íºãºº çóóí ÿìààíä æàðàí óõíà ãýã÷ýýð áèé áîëñîí 170 ãàðóé èõ, äýýä ñóðãóóëèéí àëü íýãíèé áîñãûã ÿàæ èéãýýä àð, ºâðèéí õààëãààð, õàõóóëü ìàõóóëèàð äàâæ ýðäýì íîìûí äàëàéä øóìáàäàã þì áîëîâ óó ãýòýë ààíàé ë íºãºº áóðóó çºð¿¿ ÿðüäàã ìîíãîë õýëýí äýýð íü áàñ ýðëèéç àíãëè õýë, îðîñ õýë áàñ áóñ ãàäààä õýë îðîîä èðýõýýð àëü ÷ ó÷ðàà îëîõã¿é ìóíãèíàäàã áîëîëòîé. Øèíýýð îþóòàí áîëîãñäûí çàðèì íü ñýòã¿¿ë÷ áîëîõûã çîðèîä, ÌÓÈÑ-èéí ñýòã¿¿ë ç¿éí àíãè, Ðàäèî òåëåâèçèéí äýýä ñóðãóóëü, ìºí ñýòã¿¿ë÷ áýëòãýæ òºãñãºäºã áóñàä äýýä ñóðãóóëüä îðæ ñóðàëöñàí áîëîîä ñýòã¿¿ë÷èéí ìýðãýæèëòýé ãýõ äèïëîì íýðòýé æîíõóóòàé õàâòàñ ºâºðòºëæ àâàõ áîëîâ÷ ìîíãîë õýëíèé ìýäëýã, íàéðóóëãà ç¿éí òàëààðõè óð ÷àäâàð íü òóí ìàðóóõàí áàéíà äàà ãýñýí ñýòãýãäýë õ¿ì¿¿ñò òºðäºã þì áàéíà ëýý ø¿¿.


Ìîíãîë õýëèéã ñýãëýæ áóé íýã õýñýã ºâ÷íèéã äîð äóðäúÿ. ¯¿íä:


1. “Áàéãàà ÷” ãýäýã ºâ÷èí.

Ýíý ºâ÷èí ÿëàíãóÿà ðàäèî, òåëåâèç, ñîíèí ñýòã¿¿ëä àæèëëàäàã ñýòã¿¿ë÷äèéí äóíä õàìãèéí èõ õàëäâàðëàæýý. Óóë íü òèéì ÷ áîëîëöîî, òèéì ÷ áîëîìæ, òèéì ÷ àìæèëò á¿òýýë, òèéì ÷ ñàéí þì áàéâ÷ õàæóóãààð íü òèéì òèéì ñààð òàë áàéíà ãýäãèéã õýëýõ ãýñýí àãóóëãàòàé áàéõ íü ìýäýýæèéí õýðýã. Ãýõäýý ¿¿íèéã ÷èíü îëîí õóâèëáàðààð èëýðõèéëæ áîëíî îî äîî. Æèøýýëáýë, “áàéõ” õýìýýõ îëîí óòãàòàé ¿éë ¿ãíýýñ óëàìæèëñàí “áàéâ÷”, “õýäèéãýýð ... áàéãàà áîëîâ÷”, “áàéãàà ÷ ãýñýí”, “áàéëàà ÷ ãýñýí”, “áàéãàà õýðíýý”,” áàéãàà àòàë”, “áàéãàà àòëàà”, “áèé àòëàà”, “áàéãàà õýäèé ÷”, ãýõ ìýò÷èëýíãýýð áè÷èæ áîëíî ø¿¿ äýý. “Áàéãàà ÷” ãýæ áè÷èõäýý “÷” íü òóñäàà þì ÷èíü ãýõ áàéëã¿é. Ãýòýë ðàäèî, òåëåâèçýýð ÿðüæ áàéãàà õ¿í íü ÿðèàí äóíäàà “÷” íü òóñäàà ø¿¿ ãýæ òàéëáàð õýëýõ þì óó? “Áàéãàà ÷” ãýæ áè÷èõ, ÿðèõûí äîí òóññàí ñýòã¿¿ë÷ íàðò ìîíãîë àðäûí öýöýí ¿ãíýýñ ãàíö õî¸ðûã ñàíóóëúÿ: “Ñàðóóë òàë áàéâ÷ øàâðû íü ìýä. Ñàéõàí ÿíàã áàéâ÷ ñàíààãèé íü ìýä” ãýñýí ¿ã áèé. “Ñàíàà áàéâ÷ ñà÷èé íü õ¿ðýõã¿é” ãýæ ÿðüäàã ø¿¿ äýý. “Áàéãàà ÷” ãýæ óëèãëààä áè÷ýýä ÿðèàä áàéäàãàà áàéãàà÷ ýý ãýæ ãóéÿ, õ¿ñüå, øààðäúÿ. Äýýðõ öýöýí ¿ãèéí “áàéâ÷” ãýäãèéã óëèã áîëñîí “áàéãàà ÷” ãýäãýýð íü õóâèðãààä ¿çâýë ìºí ÷ “õººðõºí” õýëëýã áîëíî äîî!.

Ìîíãîë õ¿í áèä ÷èíü áèå áèåíäýý “Ìàðãààø ÷è ãýðòýý áàéãàà÷. ×àìòàé óóëçàõ õýðýã áàéíà”, ýñâýë “×è èíãýæ õàð óñ ãóäàðäãàà áàéãàà÷ /áîëèî÷/”, “Óóøèã ìóóòàé áàéæ òàìõè òàòàõàà áàéãàà÷ ýý” ãýõ çýðãýýð ÿðüäàã áèç äýý. Ýíý äàøðàìä ñàíóóëàõàä Ç.Äîðæèéí “Òóíèðõàë” õýìýýõ äóóíû ø¿ëãèéã äàõèí äàõèí ¿çâýë ç¿ãýýð áàéõ ø¿¿. Òýãâýë íýã þì áîäíî äîî.


2. “Ìààíü” ãýæ íýã ìóóõàé ºâ÷èí ãàçàð àâ÷ýý.

ªíººãèéí ìàíàé öàãäàà íàð, õóóëü÷äûí ÿðèàã ÷àãíàæ ñóóõàä “õóëãàé÷ ìààíü”, “äýýðýì÷èí ìààíü”, “ìàëûí õóëãàé÷ ìààíü”, “îðîí áàéðíû õóëãàé÷ ìààíü”, “áèåý ¿íýëýã÷ ìààíü”, “îðãîäîë ìààíü”, “àëóóð÷èí ìààíü”, “ãýìò õýðýãòýí ìààíü”, “ñîãòóó æîëîî÷ ìààíü”, “õîã ìààíü”, “óòàà ìààíü”, “àðõèäàëò ìààíü”, “àðõè÷èí ìààíü” ãýõ çýðãýýð õýíýã ÷ ¿ã¿é ÿðüæ áàéõ þì. Áè ã¿òãýýã¿é ø¿¿, ¿íýí ë þì ÿðüæ áàéíà. Ýíý “ìààíü” ãýäýã ºâ÷èí ýìíýëãèéí ýì÷, àæèëòàí íàðò áàñ õàëäâàðëàñàí áàéíà. Ðàäèî, òåëåâèçýýð çàðèì ýì÷ “ñ¿ðüåý ìààíü”, “ÿð òýìá¿¿ ìààíü”, “ÄÎÕ ìààíü”, õàëäâàðò øàð ºâ÷èí ìààíü”, “áýëãèéí çàìààð äàìæèõ ºâ÷èí ìààíü”, “õîðò õàâäàð ìààíü”, “õàëäâàðò òîìóó ìààíü”, “öóñàí ñóóëãà ìààíü” ãýæ áèøã¿éäýý ë ÿðèõ þì. Òýãýõýýð òýð ÿíç ÿíçûí ºâ÷íèéã “ìààíü” õýìýýí èõ ë ººðèéìñºã áîëãîæ áàéãàà õ¿ì¿¿ñ ýíý ºâ÷í¿¿äòýéãýý õýðõýí òýìöýæ àíàãààõ þì áîë äîî ãýæ çàðèìäàà áîääîã ø¿¿!

¯¿íýýñ ãàäíà ýì÷, ýìíýëãèéí àæèëòàí äóíä “ºãºõ” ãýäýã ¿ã íýã ¸ñíû ìîîä áîëñîí áàéíà. “Ñóóëãàëò ºãíº”, “óëàéëò ºãíº”, “òóóðàëò ºãíº”, “çàãàòíàëò ºãíº”, “õóóðàéøèëò ºãíº”, “õàëóóðàëò ºãíº”, “õàðâàëò ºãíº” ãýõ ìýò÷èëýíãýýð îðîñ õýëíèé “äà¸ò” ãýñýí ¿ãèéã ìàõ÷èëàí îéëãîîä, ¿íäýñíèé õýëýý ãóòààæ áàéõ íü çºâ ¿¿?!


3. Îãèóäàñ õ¿ðìýýð îëîí “îäîî”, “îäîî áîëáîë” ãýäýã ºâ÷èí ñýõýýòíèé äóíä, õóðãàí áà àñìàí äàðãà íàðûí äóíä, ÿëàíãóÿà äýýã¿¿ð àëáàí òóøààëòíû äóíä èõýýõýí äýëãýðýýä, çàðèì íü “îäîî, îäîî” ãýæ îëîí õýëýõèéã õýë ÿðèàíû ÷èìýã, äàðãà áàéõûí ñîäîí øèíæ ãýæ áîääîã þì óó ýñâýë ººðñíºº òýðíèéãýý ìýääýãã¿é áàéíà óó. Ìýääýãã¿é þì áîë òýãæ ÿðèàä áàéäàã õ¿íèé àâãàé õ¿¿õýä, ààâ ýýæ, àõàí ä¿¿ñ, àìðàã ñàäàí, àæëûí ãàçðûíõàí íü õýëýýä, ø¿¿ìæëýýä, çàñààä ºãºõ íü ÿàñàí þì áý? Çàðèì òºðèéí ýðõì¿¿äèéí äóíä òåëåâèçýýð 10 ìèíóò îð÷èì õóãàöààíä ¿ã õýëýõäýý òîîëîîä áàéõàä 30-40 óäàà “îäîî”-ã ºëõºí õýëäýã õ¿ì¿¿ñ áèé. Èõ õóðëûíõàíä çîðèóëæ “Íîìã¿é õ¿íèé “îäîî” îëîí, “íî”-òîé õ¿íèé “òèéì ýý” îëîí” ãýñýí õýëëýã ãàðñàí áàéíà ëýý. ¯¿íèéã ñàíàæ ÿâàõàä èë¿¿äýõã¿é äýý.


4. Îëîí òîîã ãóéâóóëäàã çîëèãèéí ºâ÷èí ãàçàð àâ÷ýý.

Ãåðìàí, îðîñ, àíãëè ãýõ ìýòèéí õýëíèé îíöëîã ãýâýë íýã ë íýð ¿ã îëîí òîîòîé õýëýãäâýë òèéí ÿëãàëûí á¿õ õýëáýð íü îëîí òîîãîîð õóâèðäàã. Ãýòýë ìîíãîë õýë òèéì áèø áàéõàä õàðèéí õýëíèé òýð îíöëîãèéã õóóëààä ìîíãîë õýëýíäýý òýð ÷èãýýð íü áóóëãàæ, õýë ÿðèàãàà áóçàðëàäàã áîëæýý. Ìîíãîë õýëýíä íýã õîíü áàéñàí ÷ õîíü, ìÿíãàí õîíü áàéñàí ÷ õîíü. Íýã öýöýã áàéñàí ÷ öýöýã, òàëààð íýã öýöýã óðãàñàí áàéñàí ÷ öýöýã ë ãýäýã. Òýãýõýä îäîî 1000 õîíüä, 500 ÿìààíóóä, 400 îþóòíóóä, ÿíç ÿíçûí öýöýãñ, òýð òýð á¿õ àéìãèéí ñóìäóóä, ýäãýýð îëîí êîìïàíèóä, òºðºë á¿ðèéí æèìñí¿¿ä, îëîí îëîí ñóðàã÷èä ãýýä ë õýë îðîîöîëäìîîð îëîí òîî õýëýõ þì. Óóë íü 100 õîíü, 500 ÿìàà, 400 îþóòàí, ÿíç ÿíçûí öýöýã, òýð àéìãèéí á¿õ ñóì, ýíý îëîí êîìïàíè, òºðºë á¿ðèéí æèìñ, îëîí ñóðàã÷ ãýõ çýðãýýð ÿðüäàã, èíãýæ ÿðüñààð èðñýí ìîíãîë õýë ìºí ÷ õººðõèéëºëòýé áîëæýý. Èéì øèâøãèéí þìûã ñîíèí ñýòã¿¿ë, ðàäèî òåëåâèçèéí àæèëòíû ñýòýð ç¿¿ãýýä ÿâäàã çàðèì ñýòã¿¿ë÷, ÿëàíãóÿà òåëåâèçèéí ñýòã¿¿ë÷èä îðîí äàÿàð òàõàë ìýò õàëäâàðëóóëæ áóé íü íóóö áèø.


5. Çààõûí òèéí ÿëãàëûã õýâòð¿¿ëäýã, áóðóó õýðýãëýäýã áàñ íýã ºâ÷èí èõ áàéíà.

Îäîî á¿ð õýòðýýä õîîëûã èäíý, öàéã óóíà, äýëã¿¿ðýýñ òàëõûã àâ÷èðíà, ìàõûã èäíý, àéðãèéã óóíà ãýæ ÿðèõ ýí¿¿õýíä áîëæýý. ßíç ÿíçûí àðãà õýìæýýã àâäàã ãýíý, àé÷ëàëûã õèéäýã ãýíý, øèéäâýðèéã ãàðãàíà ãýíý, òîãòîîëûã áàòàëäàã ãýíý, àæèë õàéñàí õ¿íä àæëûã îëãîíî ãýíý, áèå áèåäýý àìæèëòûã õ¿ñíý ãýíý, ìýíä÷èëãýý õ¿ðãýõèéí îðîíä ìýíäèéã õ¿ðãýå ãýõ ìýòýýð ÿðüäàã, õýëäýã áîëñíûãîî èõ ñî¸ëòîéä òîîöäîã áàéíà. Çààõûí òèéí ÿëãàëûã ó÷èð ç¿ãã¿é áóðóó õýðýãëýäãèéã Á.Ðèí÷åí ãóàé ººðòýé íü õàìò àæèëëàæ áàéõàä çàëóóñ áèäýíä æèøýýãýýð òàéëáàðëàí îéëãóóëæ áàéñíûã áè ìàðòààã¿é ñàíàæ ÿâäãàà õýëüå. Çààõûí òèéí ÿëãàëûí íýã îíöëîã íü õ¿í, àìüã¿é þì õî¸ð äýýð òîäîðõîé õàðàãääàãèéã ýíä äóðäúÿ. Æèøýý íü, ãàäíààñ òîãîî îðóóëààä èð, öàé ÷àíàÿ, ãàäíààñ Òîãîîã îðóóëààä èð, ò¿¿íòýé ÿðèõ þì áàéíà, ñ¿õ àâààä èð, ìîä õàãàëúÿ, Ñ¿õèéã îðóóëààä èð, ýì÷èä ¿ç¿¿ëüå, ÷è Ìýíäèéã ãýðò íü õ¿ðãýýä ºãºõã¿é þó, òà íàðò áàÿðûí ìýíä õ¿ðãýå, òà á¿õýíä áàÿð õ¿ðãýõýýð èðëýý. Áàÿðûã õ¿ðãýýä èðýõ çàâòàé õ¿í áàéíà óó ãýõ ìýòèéí æèøýý îëíûã õýëæ áîëîõîîð áàéíà. Ñîíèí ñýòã¿¿ë, ðàäèî òåëåâèçèéí ñýòã¿¿ë÷èä, õÿíàí òîõèîëäóóëäàã ðåäàêòîðóóä ¿¿íèéã òóí èõ àíõààðìààð áàéãàà þì.

Çààõûí òèéí ÿëãàëòàé õîëáîãäóóëàí ìîíãîë àðäûí ç¿éð öýöýí ¿ãíýýñ æèøýý äóðäàõàä, “Òîîíîòîé ãýðò òîëãîé õîëáîæ, òîñòîé øºëºíä õóøó õîëáîæ ÿâñàí óëñ à áèä” ãýõ þì óó ýñâýë ñàÿõíààñ “ìàë äàãàâàë àì òîñòîíî, Ìàãíàéã äàãàâàë òîëãîé öóñòàíà” ãýñýí öýöýí ¿ã ãàðñíûã ðàäèî òåëåâèçèéí ñýòã¿¿ë÷èä ìýäýæ áàéãàà áàéõ àà. Ýíý ç¿éð öýöýí ¿ãýíä îðñîí, “Òîëãîé õîëáîæ: õîøóó õîëáîæ: ìàë äàãàâàë” ãýñýí ¿ãí¿¿äèéí òîëãîé, õóøóó, ìàë ãýñýí ãóðâàí ¿ãèéí àðä çààõûí òèéí ÿëãàëûí “ã” îðóóëààä õýëáýë òóí ýâã¿é äóóëäàíà äàà. Èéì ó÷ðààñ ñýòã¿¿ë÷èä, õýâëýë ìýäýýëëèéí àæèëòàí íàð àðäûí ç¿éð öýöýí ¿ãèéã ñàéí ìýääýã áàéãààñàé áèëýý.


6. Ãóðàâ äàõü áèåèéí õàìààòóóëàõ “íü”-èéã çàìáàðààã¿é õýðýãëýæ áóé íýã ºâ÷íèéã ýíä æèøýýòýéãýýð äóðäúÿ.

Òåëåâèçèéí íýâòð¿¿ëýã ¿çýýä ñóóæ áàéõàä íýã ñóðãóóëèéí çàõèðàë ýìýãòýé “Ìàíàé ñóðãóóëü íü” ãýýä õýíýã ÷ ¿ã¿é àéëäàæ áàéíà ëýý. “Ìàíàé ýýæ íü” ãýæ ÿðüäàã ìîíãîë õ¿í áàéäàã þì óó? Îäîî çºí人 áàéíà. Êîìïàíè îëîí áîëñîí ó÷ðààñ ìàíàé êîìïàíè íü ãýýä ë ÿðèëöëàãà ºã÷ áàéãàà çàõèðàë áèøã¿éäýý áèé. Ìàíàé ñóðãóóëü ãýýä õýë÷èõýýð íü òýð ñóðãóóëèéí çàõèðàë ìºí þì áàéíà àà ãýæ áîäòîë ìàíàé ñóðãóóëü íü ãýõýýðýý õºíäëºíãèéí ãóðàâäàã÷ õ¿í áîë÷èõíî áèç äýý. ßìàð íýã õ¿í õîðâîîãîîñ õàëüñàí òóõàé ýìãýíýëèéí ìýäýý ñîíèíóóäààð íèéòëýãäýõ íü îëîíòàà. Òýãýõäýý ÿàäàã ãýý÷. Æèøýý íü, Áàòûí Ãîìáî íü, Äîðæèéí Ñ¿ðýí íü òýð îíä òºðººä òèéì òèéì àæèë àëáà õàøèæ ÿâñàí ãýýä áè÷ñýí áàéäàã. Èíãýæ íýã íýã õ¿í äýýð “íü” áè÷èõ áîë ¸ñòîé áóðóó, èë¿¿ ç¿éë. Òàëèéãàà÷ áîëîãñäûí àð ãýðèéíõýí “íü”-òýéãýýð áóðóó áè÷ýýä èðñýí áàéæ áîëíî. Íèéòýëæ áàéãàà ñîíèíû ðåäàêöèéíõàí ë òýð “íü”-èéã õýðýãã¿é ãýýä “íü”-ã¿é õýâëýæ áàéõ íü ç¿éòýé ø¿¿ äýý. Õàðèí “íü”-òýé áè÷èæ áîëîõ ººð íýãýí ó÷èð áàéíà. Õýðýâ îñëîîð þì óó, ººð ãàé ãàìøãààð íýã äîð, íýã çýðýã õýä õýäýí õ¿í íàñ áàðñàí áàéâàë õàðèí Ãîìáî íü, Ñ¿ðýí íü, Äîðæ íü ãýõ ìýòýýð áèå áèåýñ íü ÿëãàæ, òîäðóóëæ íèéòëýõ çºâ ë 人. Ò¿¿íýýñ áèø “íü”-ýýñ ë õýäýí òºãðºã òîíøèæ áàéâàë áîëëîî ãýñýí øèã õàíäâàë ÿìàð ñàéí áàéõ âý. Åð íü “íü”-èéã àëèâàà íèéòëýëèéí ãàð÷èãò ë ãîëäóó õýðýãëýäýã áèç äýý. Æèøýýëáýë, òèéì òèéì àæëûã çîõèîí áàéãóóëàõ íü, òèéì íýãýí àñóóäëûã ñóäëàõ íü, òºñâèéí ìºíãèéã çºâ çàðöóóëàõ íü ãýõ ìýòýýð áè÷èõäýý óã àñóóäëûã, óóë ç¿éëèéã ÿìàð àðãà ìàÿãààð, õýðõýí ñóäëàõ, áèåë¿¿ëýõ, ã¿éöýëä¿¿ëýõ òàëààð äýëãýð¿¿ëæ òàéëáàðëàñàí áàéõ ó÷èðòàé. Ãýòýë ýä¿ãýý “íü”, “íýý” õî¸ðûã ÿëãàõàà áàéãààä áàíòàí õóòãàäàã áîëæýý. Æèøýý íü, ñîíèíîîñ èø òàòàõàä, “Ýíý îíä áàòëàãäñàí Òàòâàðûí áàãö õóóëèéí ººð÷ëºëò, øèíý÷ëýëòýé õîëáîãäîæ òºñâèéí õºðºíãèéí áàãàã¿é õóâü íü íèéãìèéí õàëàìæèíä çàðöóóëàãäàõ íü. ¯¿íòýé óÿëäàæ òºñâèéí õîìñäîë áèé áîëîõ þì áèø áàéãàà” ãýæ áè÷ñýí áàéõ þì. Òýð çàðöóóëàãäàõ íü ãýäãèéã çàðöóóëàãäàõ íýý ãýæ áè÷èõ ãýñýí áîëîëòîé. Èíãýæ áè÷ñýí áàéâàë õàðèí óíøèã÷äàä çºâ îéëãîãäîíî. ¯¿íýýñ ãàäíà “íü”-èéã õàìàà íàìààã¿é õýðýãëýýä, ºã¿¿ëáýðèéí ãîë ºã¿¿ëýãäýõ¿¿í, íýã ¿ãèéã õîéòîõ ¿ãíýýñ íü ÿëãàæ áàéíà ãýæ áîäîîä õàà ÷ õàìààã¿é áè÷äýã áîëæýý. Òóñ ñóðãóóëü íü, òóñ ÿàì íü, ýíý êîìïàíè íü ãýõ ìýòýýð áè÷èõ ÷ á¿¿ð åðäèéí ¿çýãäýë. Èíãýæ “íü” áè÷èõ ÿìàð ÷ øààðäëàãà áàéõã¿é. Ýíý äàøðàìä íýã ç¿éëèéã òýìäýãëýõýä, ãåðìàí õýëíèé íýð ¿ãèéí õ¿éñ çààäàã òîäîðõîé àðòèêë die, der, das þì óó, àíãëè õýëíèé the, this-èéã ñàéõàí èëýðõèéëýõ ìîíãîë õýëíèé “òóñ” /òóñ ñóðãóóëü, òóñ ÿàì/ ãýäãèéã ñ¿¿ëèéí ¿åèéí õ¿ì¿¿ñ ÿëàíãóÿà ñýòã¿¿ë÷èä ìýäýõýý áàéñàí þì øèã áàéíà.


7. “À÷ õîëáîãäîë ºãºõ” õýìýýõ íýã èíýýäýìòýé ºâ÷èí áàéíà.

Ìàëûí õóëãàéä à÷ õîëáîãäîë ºãíº, õ¿í àìèíû õýðýãò à÷ õîëáîãäîë ºãíº ãýíý. Õî¸ð óëñûí õóäàëäààíä à÷ õîëáîãäîë ºã÷ áàéíà ãýõ ìýòèéí èéì ýòãýýä þì ñîíèí ñýòã¿¿ë, ðàäèî òåëåâèçýýð áèøã¿éäýý ë ÿðèãäàæ, áè÷èãäýæ áàéõ þì. ¯¿íä íü õ¿ì¿¿ñ îäîî äàñ÷èõñàí þì øèã áàéíà. Ìàëûí õóëãàéä à÷ õîëáîãäîë ºãººä áàéõààð ýíý íü á¿¿ð ãààð÷ áàéõ øèã áàéíà. Óã íü ò¿¿íèéã ãàéòàé, óðøèãòàé, æèãø¿¿ðòýé ìóóõàé õýðýã ãýæ ¿çýõ íü ç¿éòýé áàéìààð. Òóñ õî¸ð óëñûí ãàäààä õàðèëöàà ÷ ãýíý ¿¿, õóäàëäàà ýäèéí çàñãèéí õàðèëöàà ÷ ãýíý ¿¿, ÿëãàëã¿é èéì ýåðýã ç¿éëèéã ÷óõàë õýìýýí ¿çýõ, à÷ òóñòàé õýìýýí ¿çýõ, ýðõýìëýõ, ÷óõàë÷ëàõ, ýðõýìä ¿çýõ, íàíäèãíàõ ãýõ çýðãýýð áè÷äýã, ÿðüäàã áîëáîë ç¿éä íèéöíý.


8. “Ýíý óòãààðàà” ãýäýã /çàðèìäàà òýð óòãààðàà ÷ ãýõ þì àà/ íýã ºâ÷èí 90-ýýä îíû ýõíýýñ äýëãýðýýä îäîî ÷ á¿ð õîò õºäººã¿é, õºãøèí õºâººã¿é èíãýæ ÿðüäàã áîëæ. Îðîñîîð â ýòîì ñìûñëå, ãåðìàíààð in diesem Sinn ãýñýí ë áîë ýíý “óòãààðàà” ãýæ ÿðèàä á¿ð áîëîõîî áàéæýý. Óóë íü ¿¿íèéã òóõàé òóõàéí óòãà àãóóëãààð íü “¿¿íèé äàãóó”, “ýíýíèé äàãóó”, “èéì áîëîõîîð”, “ýíý ÷àíàðààðàà”, “ýíý ÿíçààðàà”, “ýíý ÷àíàðààð íü” ãýõ ìýò÷èëýíãýýð õýëæ áîëíî îî äîî. Õýë ÿðèàíû ýëäýâ ìóóõàé ºâ÷íººñ çàéäóó áàéãàà õºäººãèéí ìàë÷èíä õ¿ðòýë ýíý ºâ÷èí õàëäñàí áàéíà. ªíãºðñºí çóí õºäººãèéí íýã ìàë÷èí òåëåâèçèéí ñóðâàëæëàã÷èä ÿðèëöëàãà ºãºõ人 “Ýíý çóí áîðîî õóð ýëáýã áàéíà. Ýíý óòãààðàà ìàëûí òàðãà òýâýýðýã ñàéí áîëîõ áàéõ àà” ãýæ ÿðèõààð íü äîòîð ýâã¿éðõýõ øèã áîëñîí ø¿¿.


9. Õàìààòóóëàõ òºëººíèé “ººðèéí”, “ººðèéíõºº” ãýäýã ¿ãèéã çºâ õýðýãëýæ ÷àäàõàà áîëüñîí áàéíà.

Ýíý ºâ÷íèéã ãîëäóó ñóðâàëæëàã÷ íàð, ñýòã¿¿ë÷èä ë òàðààãààä áàéõ þì. Ìîíãîë÷óóä áèä ÷èíü áèå áèåäýý “×è ººðèéí /ýñâýë ººðèéíõºº/ õàðèóöñàí àæëûã îëèãòîéõîí õèéãýýðýé”. Ýñâýë “àæëàà îëèãòîéõîí õèéãýýðýé”, /ººðèéí//ýñâýë ººðèéíõºº/ àëäàà äóòàãäëûã çàñ÷ ñóð, ýñâýë àëäàà äóòàãäëàà çàñ÷ ñóð, ººðèéíõºº õóâöàñ õóíàðûã óãààæ áàé, õóâöàñ õóíàðàà óãààæ áàé, ººðèéí þì óó /ººðèéíõºº/ áóðóóã ºðººë áóñàä ðóó ÷èõýýä ÿàõàâ, áóðóóãàà áóñàä ðóó ÷èõýýä ÿàõàâ, ¿ðýý õ¿í áîëãîæ, ¿ðýýãýý ìîðü áîëãîõ ãýõ ìýò÷èëýíãýýð ÿðüäàã áèç äýý. Òýãýõýýð îäîî ñîíèí ñýòã¿¿ëä ÷ òýð, ðàäèî òåëåâèçýýð ÷ ÿëãààã¿é ººðèéí /ººðèéíõºº/ àæëàà, ººðèéí /ººðèéíõºº/ àëäàà äóòàãäëàà, ººðèéí /ººðèéíõºº/ õóâöàñ õóíàðàà, ººðèéí /ººðèéíõºº/ áóðóóãàà ãýæ ÿðüäàã íü ãýì áèø çàí áîëæýý. Áèä õýëä îðîõäîî ººðèéí /ýñâýë ººðèéíõºº/ ààâàà, ººðèéí ýýæýý, ººðèéí ýã÷ýý ãýæ ÿðüæ ñóðñàí ãýæ ¿¿. Èíãýæ è÷ìýýð þì áè÷ýýä, ÿðèàä áàéäàã ñýòã¿¿ë÷èä îðîé ãýðòýý õàðèàä “Áè ººðèéí õîîëîî èäüå. ªºðèéíõºº öàéãàà óóÿ, ººðèéí îðîî çàñúÿ, ººðèéíõºº îðîíäîî óíòàíà” ãýæ ÿðüäàã þì áîëîâ óó. Òýãäýãã¿é ë áàéìààð. ßàõààðàà ãýð îðîíäîî ÿðüäàã ìîíãîë õýëèéã àæèë äýýðýý áîëîõîîð ìàðò÷èõäàã áàéíà àà. Ýñâýë õÿíàí òîõèîëäóóëäàã ðåäàêòîðóóä íü ìýäýìõèéðýí àà, îî, ýý, ºº íýìæ çàñâàðëààä áàéäàã þì óó?

̺í ýíý äàøðàìä äóðäàõàä, õàìààòóóëàõ àà, îî, ýý, ºº, óðèàëàí äóóäñàí, çàõèðàí òóøààñàí àà, îî, ýý, ºº ýäãýýðèéã ÿëãàæ îéëãîõîî á¿ð áîëüñîí, ÿëãàæ áè÷èõýý ÷ áàéñíû æèøýý áàðèìò ñîíèí õýâëýë, òåëåâèçýýð áèøã¿éäýý ë õàðàãäàíà. Æèøýýëáýë, “Õ¿¿õýä, çàëóó÷óóä àà. Àðõè, òàìõèíààñ õîë ÿâààðàé” ãýæ óðèàëàõ þì óó ýñâýë “Õ¿¿õýä çàëóó÷óóäàà ýð¿¿ë ñàðóóë, ýðäýì íîìòîé õ¿í áîëãîõûã ë ýðìýëçüå” õýìýýí õàìààòóóëæ áè÷èõ þì ãýõýä íºãºº àà, îî, ýý, ºº-ã õîëüæ õóòãààä áàíòàí áîëãîäîã ÿâäàë õýí á¿õýíä èëýðõèé õàðàãäàæ áàéãàà ø¿¿.


10. “Òóõàé” ãýäýã ¿ãèéã õýòð¿¿ëýí ãóéâóóëäàã áàñ íýã ºâ÷èí ãàçàð àâ÷ áàéíà.

“Òóõàé” ãýäãèéã ãîëäóó ¿éë ÿâäàë, þìñ ¿çýãäèéã äýëãýðýíã¿é òàéëáàðëàí îëîí ÿíçààð õýðýãëýäýã íü ìýäýýæèéí õýðýã. Ãýòýë ñ¿¿ëèéí ¿åä òîâ÷õîí ìýäýý áàéñàí ÷ ãýñýí ìàðóóõàí, ¿ã÷èëñýí îð÷óóëãûí ãàéãààð ñàâ ë õèéâýë “òóõàé” ãýæ áè÷äýã, ÿðüäàã áîëæ. Îðîñîîð î òîì ÷òî… ë ãýæ áàéâàë äàíäàà “òóõàé” ãýæ áè÷èõ, ÿðèõ íü ÿëàíãóÿà òåëåâèç¿¿äèéí íýâòð¿¿ëäýã ãàäààä ìýäýýíä õýðýýñ õýòðýýä áàéíà. Æèøýýëýõýä, òèéì íýã õóðàë, òèéì íýã óóëçàëò áîëîõ þì áàéíà. Òèéì íýãýí ãàçàð õºðñ íóðæ ãýíý, òº÷íººí õ¿í àìü ýðñýäñýí ãýíý, òèéì íýã öóãëààí äýýð òèéì íýã õ¿í òýãæ òýãæ õýëæ ãýíý, òýãæ õýëñýí þì áàéíà ãýõ ìýò÷èëýíãýýð “ãýæ”-òýé áè÷èæ, ÿðüæ áîëîõîîð áàéõàä, òýãñýí èíãýñýí “òóõàé” ãýýä ë áóðààä áàéõ þì. Åð íü òåëåâèç¿¿äýýð íýâòð¿¿ëäýã ãàäààä ìýäýýíèé îð÷óóëãûí òàëààð äóðäàõàä ýíý òåëåâèç¿¿ä ººðèéíõºº ñóðâàëæëàã÷èéí áèåýðýý äàìæóóëñàí ìýäýý ñóðâàëæëàãûã òóõàé òóõàéí ãàçðààñ íü øóóä ìýäýýëæ áàéãàà ìýòýýð “…òýãæ áàéíà”, “…òýãñýí þì, “…òýãýõ ãýæ áàéíà”, “… òýãæ áàéëàà” õýìýýí îð÷óóëààä áàéõ þì. Òýð ÷ áàéòóãàé õýäýí çóóíû òýðòýýõ ¿éë ÿâäëûã òýãñýí þì, òýãæ áàéëàà ãýýä ººðñíºº òýð ¿åä òýð ÿâäëûã áèåýðýý ¿çñýí þì øèã áóóäààä áàéäàã áîëæ. Ç¿é íü, íýãýíò ë ãàäíûí ìýäýýíýýñ áóäàà èäýæ áàéãàà þì ÷èíü “òýãæ áàéãàà þì áàéíà”, “òýãñýí þì áàéíà”, “òýãñýí àæýý”, “òýãñýí þì áàéæýý”, “òýãæ áàéñàí àæýý”,”òýãýõ ãýæ áàéãàà þì áàéíà” ãýõ çýðãýýð äàìæóóëàõ óòãààð îð÷óóëäàã áàéõ íü ¿íýíä íèéöíý.


11. “Õýðõýí” ãýäýã áè÷ãèéí ñàéõàí ¿ãèéã ìàðòàæ áóé íýã ºâ÷èí áàéíà.

“Õýðõýí çîõèîí áàéãóóëàõ âý, àøãàà õýðõýí íýìýãä¿¿ëýõ âý, õýðõýí ìºíãºòýé áîëîõ âý” ãýõ çýðãýýð áè÷âýë çîõèõ ãàçàð “ÿàæ” ãýäãèéã ë áè÷ýýä áàéäàã áîëæ. Îäîî åð íü õºãøèí õºâºº, äàðãà öýðýã, ñýõýýòýí àæèë÷èí, ìàë÷èí õýí ÷ áàéñàí ÿëãààã¿é ë “ÿàæ” ãýäãèéã ë óðñãààä áàéõ þì. “ßàæ” ãýäýã ÷èíü íýãä¿ãýýðò, “õýðõýí” ãýäãèéí óòãûã èëýðõèéëýõ áºãººä áè÷ãèéí õýë, ñî¸ëòîé áè÷èãò “õýðõýí” ãýæ áè÷èõ íü èë¿¿ çîõèìæòîé. Õî¸ðäóãààðò, “ÿàæ” ãýäýã ÷èíü ÷àäàõã¿éí øàëòàã çààñàí áàñ íýã óòãàòàé áàéäàã ø¿¿ äýý. Æèøýý íü, “áè òýð ñåìèíàðò ÿàæ ñóóõàâ, ººð àæèëòàé”, “ýíý ººõòýé ìàõûã áè ÿàæ áàðàõ âý”, “ýíý íàðèéí àæëûã òýð ÿàæ äºíãºõ âý” ãýõ ìýòýýð áèøã¿éäýý æèøýý äóðäàæ áîëíî. ¯¿íèéã ìàíàé ñîíèí ñýòã¿¿ëèéíõýí, ðàäèî òåëåâèçèéíõýí àíõààð÷, çºâ õýðýãëýæ áàéãààñàé.


12. “Òóëä” /òºëºº/ ãýäãèéí íýãýí àäèëààð õýðýãëýãääýã “¿¿äíýýñ” ãýäýã ¿ãèéã áóðóó áè÷èæ õýëýý áóçàðëàäàã áîëæýý.

“Òóëä” ãýäãèéí ºìíºõ ¿ãèéã çààâàë õàðúÿàëàõûí òèéí ÿëãàëòàé áè÷äýãèéí àäèëààð òýãýõèéí ¿¿äíýýñ, èíãýõèéí ¿¿äíýýñ ãýæ áè÷èõ ¸ñòîé áàéòàë ýä¿ãýý óðäàõü ¿éë ¿ãèéã íü õàðúÿàëàõûí òèéí ÿëãàëã¿éãýýð “êîìïàíèéíõàà àøãèéã íýìýãä¿¿ëýõ ¿¿äíýýñ, òóõàéí íýã àæëûã ã¿éöýëä¿¿ëýõ ¿¿äíýýñ, õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñò òóñëàõ ¿¿äíýýñ, õóóëèéã äàãàæ ìºðäºõ ¿¿äíýýñ” ãýõ ìýòýýð áóðóó áè÷èõ èéì ºâ÷èí á¿ð àðõàãøààä ñîíèí õýâëýë, ðàäèî òåëåâèçèéíõýí ¿¿íèéã þìàí ÷èíýý áîäîõîî áîëüæýý. Óóë íü íýìýãä¿¿ëýõèéí ¿¿äíýýñ, ã¿éöýëä¿¿ëýõèéí ¿¿äíýýñ, òóñëàõûí ¿¿äíýýñ, äàãàæ ìºðäºõèéí ¿¿äíýýñ ãýæ áè÷èõ íü æèíõýíý ìîíãîë õýëíèé æàì ìºí ãýäãèéã õîéøäîî àíõààð÷ õýðýãæ¿¿ëáýë çîõèëòîé.


13. “ßìàðòàà ÷” ãýíý ¿¿, “ÿìàðòàé ÷” ãýíý ¿¿ áàñ íýã ºâ÷èí äýãäýýä õýäýí æèëèéí í¿¿ð ¿çýæ áàéíà. Ìîíãîë õýëýýð “ÿìàð ÷ áàéñàí”, “ÿìàð ÷ áàéëàà ãýñýí”, “ÿìàð ÷ ãýñýí”, “ÿìàð áîëîâ÷”, “ÿìàð ÷ àòóãàé” ãýæ ë ÿðüäàã, áè÷äýã áàéñàí. Òýð áóðóó õýëëýã, ýä¿ãýýãèéí èõ ººð÷ëºëò øèíý÷ëýëèéí ¿åä íýã ¸ñíû øèíý íýýëò áîëæ áàéãàà õýðýã ¿¿?


14. “Áðýíä” ãýæ íýã øèíý ºâ÷èí ãàð÷ èðýýä, èä õàëäâàðëàõ ¿åäýý ÿâæ áàéíà. BRAND ãýäýã àíãëè ¿ã íýãä¿ãýýðò, áàðàà ¿éëäýõ¿¿íèé /á¿òýýãäýõ¿¿íèé/ øîøãî, òýìäýã ãýñýí óòãàòàé, õî¸ðäóãààðò, áðýíä ãýæ ìàë àìüòíû òàìãûã /õàñ òàìãà, ÷àíäìàíü òàìãà ãýäýã øèã/ õýëíý. Ãóðàâäóãààðò, ò¿éìðèéã áðýíä ãýäýã. ªºð ÷ áàñ þìûã õýëäýã áàéæ ìýäíý. Ìàíàé ìîíãîë÷óóä îâëèãîã¿é, îíãèðîî óëñ áîëîõîîðîî íýã èõ íýýëò õèéñýí þì øèã ë æààõàí äºíã¿¿ð á¿òýýãäýõ¿¿í õèéñýí áîë ò¿¿íèéãýý áðýíä ãýæ ñàãñóóðäàã áîëæ. Ìàíàéõ 30-40 æèëèéí òýðòýýãýýñ ë áðýíä ãýñýí øîøãîòîé õàëóóí ñàâûã õýðýãëýæ èðñýí ø¿¿ äýý. Óðä õºðøººñ ìàíàéõ “deer brànd” /”Áóãà” ãýñýí øîøãîòîé/ óëààí, õºõ, øàðãàë, ÿíç ÿíçûí ãýðòýé õàëóóí ñàâûã àâ÷èð÷ õýðýãëýäýã áîëîîä ºäèé õ¿ðñýí àòëàà áðýíä ãýñýí øîøãûã íü îëæ õàðààã¿é ë áàéñàí áàéíà. Òýãñýí ÷èíü îäîî Àìåðèê ãýõýýð ñ¿éä áîëîîä ë áðýíä ãýæ àì óðàëäàí äîíãîñîîä, ìºäõºí áðýíä õóëãàé÷, áðýíä ñîãòóó, áðýíä æîðëîí, áðýíä áèåý ¿íýëýã÷òýé áîëîõ íü øèã áàéíà. Áðýíä, òîîï ãýæ ºâ÷èãíºí, áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íäýý öîë ãóíøèí íýìæ, õýäýí òºãðºã èë¿¿ òîíøèõûã áîääîã ¿éëäâýð, ï¿¿ñ, êîìïàíèéíõàí ¿¿íèéãýý áîëèâîë ç¿ãýýð áèø ¿¿. Øèëäýã ñàéí áàðàà, á¿òýýãäýõ¿¿í áàéãàà þì áîë òýðíèéãýý ìîíãîë õ¿íäýý ìîíãîë õýëýýð íü õýëýõýä îäîîõîíäîî îéëãîõ áàéõ àà.


¯¿íýýñ ãàäíà ÷åíæ ãýñýí íýðòýé øóëàà÷èíãóóä ãàð÷ èðýýä íýëýýí õýäýí æèë áîëæ áàéíà. Àíãëèàð change ãýäýã íü ñîëèõ, ººð÷ëºõ ë ãýñýí óòãàòàé ¿éë ¿ã. ¯¿íèéã íü ìàíàéõàí ÷åíæ ãýäýã õ¿í áîëãî÷èõîîä ìàõíû ÷åíæ, íýõèé àðüñ øèðíèé ÷åíæ, ò¿ëýý í¿¿ðñíèé ÷åíæ, íîîñ íîîëóóðûí ÷åíæ, âàëþòûí ÷åíæ, íîãîîíû ÷åíæ ãýñýí àìüòàíä ìºëæ¿¿ëýýä, øóëóóëààä äàñ÷èõñàí, òýäíèé àìààð ë þìàà àâ÷ ºãºëöººä áàéäàã áîëæýý. Ñîëèõ, ººð÷ëºõ ãýñýí àíãëè ¿ãèéã ÷åíæ õýìýýõ õ¿í áîëãî÷èõñîí þì õîéíî áè òýðíèéã íü æèíõýíý ¿éëäëýýð íü ÷ºìºã ñîðîã÷ õýìýýí íýðëýìýýð áàéíà. Èíãýâýë ÷ áàðàã îíîõ áàéõ àà.

Áàñ çàãàñ òóð, ñèéòè òóð ãýñýí çàð ñóðòàë÷èëãàà ýíä òýíä õàðàãäàõ þì. Óóë íü çàãàñ÷ëàõ àÿëàë, íèéñëýë õîòîî ¿ç¿¿ëýõ àÿëàë ãýñýí ñàíààòàé þì áàéíà ë äàà. Òýãýõäýý àÿëàë ãýäãèéã àíãëèàð òóð ãýæ áè÷èõèéí îðîíä ÿäàõäàà çºâ äóóäëàãààð íü òþð ãýæ áè÷âýë àðàé äýýð áèç äýý? Ó÷ðûã íü ìýäýõã¿é õ¿í áîäîõäîî “çàãàñûã òóð” ãýñýí áàéõ þì, òýðíèéã òóðààæ ÿàõ íü âý, òàðãàíäàà ñàéí áèø ¿¿ ãýæ ýðãýëçäýã áîëîëòîé. Ýäèéí çàñãèéí õ¿÷èí ÷àäëààðàà äýëõèéä òýðã¿¿ëäýã ÀÍÓ ÷èíü Çàñãèéí ãàçàðã¿é, åð人 ë ñóì, áàã, õîðîî øèã, ýñâýë õîéò õºðøèéí àëü íýãýí çî÷èä áóóäàë øèã íýã çàõèðãàà ãýã÷ þìòàé áàéäàã þì øèã àäìèíèñòðàöèÿ ãýäãèéã íü ÀÍÓ-ûí çàñàã çàõèðãàà ãýæ á¿ð äîîø íü õèéãýýä áàéõ þì. Ãýòýë Àíãëèä òýðíèéã íü government Çàñãèéí ãàçàð ãýæ áè÷äýã þì áèëýý. Ãåðìàí, Ôðàíö, Èñïàíèä ÷ ÿëãààã¿é ººð ººðèéí õýëýýð Çàñãèéí ãàçàð ãýæ îð÷óóëñàí áàéäàã þì. Ìàíàéõàí òóí õà÷èí ñýòãýõ¿éòýé óëñ þì, ºíºº èõ ø¿òýýí áîëãîñîí óëñûíõàà Çàñãèéí ãàçðûã çºâõºí íýã çàñàã çàõèðãàà òºäèéõíººð íýðëýõèéã þìàí ÷èíýý áîääîãã¿é þì áàéæ. Àäèëõàí ë àðàë äýýð îðøäîã Àíãëè, ßïîí õî¸ðûã áàñ àëàã ¿çýæ, ßïîíûã àðëûí ßïîí ãýýä õýíýã ÷ ¿ã¿é ÿðèàä áè÷ýýä áàéõààð íü è÷èõ øèã áîëîõ þì. ¯¿íèéã ýíý äàøðàìä õýëüå ãýæ áîäëîî.

Àìåðèêèéí àíãëè õýëíýýñ óëáààëààä, õàð ïèàð ãýæ íýã ¿ã õýðýãëýäýã áîëæýý. Óã íü publicrelations /çºâõºí îëîí òîîòîé áè÷äýã/, äóóäëàãà íü ïààáëèêðåëåøís ãýñýí ýíý ¿ãèéã íºãºº ÷åíæ õýìýýã÷ ãàéõàë øèãýý óðâóóëààä îéëãîñîí áîëîëòîé. Ïààáëèêðåëåøíñ ãýäýã íü ÿìàð íýãýí ï¿¿ñ êîìïàíè øóóä çàð ñóðòàë÷èëãàà õèéëã¿éãýýð àæèë òºðëèéíõºº ººäòýé ºíãºòýéã îëîí íèéòýä òàíèóëàõ ¿éë àæèëëàãààíû íýð þì äàà. Ò¿¿íýýñ áèø ìàíàéõíû áè÷äýã øèã ã¿òãýëãèéí ÷àíàðòàé ç¿éë áèø ãýäãèéã ìàíàé ñóðâàëæëàã÷, ñýòã¿¿ë÷èä çºâººð íü îéëãîæ àâààñàé áèëýý.


15.Ìîíãîë õýëýý õàãàñ äóòóó ñóðñàí õ¿ì¿¿ñèéí ãàäààä õýëíýýñ ìàõ÷èëàí õºðâ¿¿ëñýí îð÷óóëãûí ãàéãààð ìîíãîë õýëýíä áóðóó õýëëýã èõ íýâòýð÷ áàéãààã äîð äóðäñàí æèøýýí¿¿äýýð íîòëîí õàðóóëúÿ. ¯¿íä, ñîíèí ñýòã¿¿ë, FM ðàäèî, ÿíç ÿíçûí òåëåâèçýýð “õ¿¿õäèéí õ¿÷èðõèéëýë”, “ãýð á¿ëèéí õ¿÷èðõèéëýë”, “Çîðèãèéí àëëàãà”, “Õóññåéíû ø¿¿õ õóðàë”, “Äàøèéí ø¿¿õ õóðàë” ãýõ ìýòýýð áè÷ýýä ÿðèàä áàéäàã íü èíýýäýìòýé õýðýã. Õ¿¿õäèéã äàðàìòàëæ, àéëãàæ, çîäîæ áàéãàà áîëîõîîñ áèø õ¿¿õýä ººðºº õ¿÷èðõèéëæ áàéãàà õýðýã ¿¿? Áàñ ãýð á¿ëèéí õ¿÷èðõèéëýë, ýìýãòýé÷¿¿äèéí õ¿÷èðõèéëýë ãýæ áè÷èõ óäàà áèøã¿éäýý òîõèîëääîã. Óóë íü ãýð á¿ë äýõ õ¿÷èðõèéëëèéã ìºí ýìýãòýé÷¿¿äèéã çîäîõ æàí÷èõ, äîðîìæëîõ äàðëàõûã ë õýëäýã áîëîëòîé. Çîðèãèéí àëëàãà ãýäýã ÷èíü Çîðèãèéã õ¿í àëààã¿é, Çîðèã ººðºº õ¿íèé àìü õºíººñºí þì øèã îéëãîãäîíî áèç äýý. Õóññåéíû ø¿¿õ õóðàë, Äàøèéí ø¿¿õ õóðàë ãýæ áè÷ñýí áàéñàí. Ýíý ÷èíü Õóññåéíû áîëîí Äàøèéí ¿éëäñýí ãýìò õýðãèéã ø¿¿ñýí áèø, õàðèí òýð õî¸ð íü ºðººë áóñäûí õýðãèéã ø¿¿æýý ãýæ õ¿í áîäíî äîî. Óðàìøóóëàë øàãíàë àâààä õ¿í óðàìøèíà áèç äýý, òýãýõýä õàðèí óðàìøèë øàãíàë àâààä ãýæ ÿðüäàã ñýõýýòýí õ¿í îäîî îëîí áàéíà. Äýýð ¿åä óëñûí íýð òîìú¸îíû êîìèññîîñ øàòàõóóí, òîñîëãîîíû ìàòåðèàë ãýæ áàòàëñàí ¿ãèéã îäîî òîîõîî áîëèîä, øàòàõ òîñëîõ ìàòåðèàë ãýæ ÿðèõ íü õààÿàã¿é áîëæýý. Çîõèõ òåõíîëîãèîð ¿éëäâýðëýñýí øàòàõóóí òîñîëãîîíû ìàòåðèàë áàéäàã áîëîõîîñ áèø þó äàéðàëäñàíûã øàòààãààä, þóãààð ÷ õàìààã¿é òîñëîîä áàéäàã ¸ñîí õàà ÷ áàéõã¿é.


16.Ìîíãîë õýë ìºõëèéí çàì ðóóãàà äºõºæ ÿâààãèéí øèíæ íü ñàéõàí ìîíãîë õýëýýðýý ÿðèàä ñóðñàí ¿ã ÿðèàãàà óìàðòààä, õàðèéí õýëíèé ¿ã ÿðèàã ýðäýì íîìòîé, ñî¸ëòîéí òýìäýã õýìýýí ýíä¿¿ð÷ áóéä îðøèíî.

Îðîñ, ãåðìàíààð ÷ àäèëõàí, æèøýý íü îðîñîîð “ÿ íå ïîíèìàþ âàñ, ÿ íå ñëóøàþ âàñ” ãýñíèéã áè òàíûã îéëãîõã¿é áàéíà, áè òàíûã ñîíñîõã¿é áàéíà ãýæ ÿðèõ ÷ îäîî á¿ð åðäèéí ¿çýãäýë. ßëàíãóÿà ìóóñàéí êèíîíû îð÷óóëãààñ ýíý ºâ÷èí èõ õàëäâàðëàæ áàéíà. Ç¿é íü ìîíãîë÷óóä áèä ÷èíü “áè òàíû ÿðèàã, òàíû õýëæ áàéãààã îéëãîõã¿é áàéíà ãýæ õýëýõ æàìòàé, ò¿¿í÷ëýí áè òàíû ÿðèàã ñîíñîõã¿é áàéíà, òàíû ÿðèà ñîíñîãäîõã¿é áàéíà, äóóëäàæ ºãºõã¿é áàéíà ãýõ ìýòýýð ÿðèõ ¸ñòîé ø¿¿ äýý. Ãàäíûõíûã äóóðèàãààä áè Øåêñïèðèéã óíøèõ äóðòàé ãýäýã áîëæ. Òýãýýä îäîî Á.Ëõàãâàñ¿ðýíã óíøèõ äóðòàé ãýíý äýý. Óóë íü Á.Ëõàãâàñ¿ðýíãèéí ñàéõàí ø¿ëýã, çîõèîë, òóóðâèëûã øèìòýí óíøâàë ÷ ìîíãîë õýëýý îâîî ãàäàðëàäàã áîëîõ íü äàìæèãã¿é ø¿¿.

Ìîíãîë õýëýíä õ¿íòýé ñóóõ, ýð õ¿í ãýðëýõ ãýõ ìýòèéí ñàéõàí õýëëýã áàéñàí, òýð áàéõã¿é áîëæ áàéíà. ¯íýý áóõñààä, áóõàíä ãàðäàã áàéñàí ÷èíü îäîî ýìýãòýé õ¿í ýðä ãàðäàã áîëæ! Òýð àéëûí õ¿¿õýí ÷ ãýíý ¿¿ îõèí ÷ ãýíý ¿¿ òèéì àéëûí õ¿¿òýé ñóóæ ãýíý, òýäíèé õ¿¿ òýð ãýã÷ ãýðëýæ ãýíý, òýð àéëûí õ¿¿õýíòýé ñóóæ ãýíý ãýæ ÿðüäàã áàéñàí. Îäîî á¿ð ºíãºð÷ýý. Îäîî ÷èíü ýð÷¿¿ë íü àðõè òàìõèíä öàëàìäóóëæ, àð÷ààãàà áàðààä àéë ãýð òîëãîéëîõ ñºãººã¿é áîëñîí þì õîéíî, áàÿíäóó çîëáîîòîé àæèëñàã ýìýãòýé÷¿¿ä íü ãýðëýäýã áîëæýý. Ñóóõ ãýäýã ñàéõàí ìîíãîë ¿ã áàéñàí ÷èíü àìü çîãîîæ õîíîã òººð¿¿ëýõèéã èëýðõèéëñýí “àìüäðàõ” ãýäýã ¿ãýíä öîõèãäîîä, òýäíèéõ õîòîä ñóóãàà, ìàíàéõ ãýðò ñóóãàà, òýäíèé îþóòàí îõèí Óëààíáààòàð õîòîä íýã àéëûí õàæóó ºðºº õºëñ뺺ä ñóóæ áàéãàà, òýäíèéõ àéìàã, ñóìûí òºâä ñóóæ áàéãàà ãýõ÷èëýí ÿðèõ õýëýõèéã áîëèîä òèéì òèéì ãàçàð àìüäàð÷ áàéãàà ãýæ ÿðüäàã íü ºíººãèéí ñî¸ëæñîí ìîíãîë÷óóäûí õýëíèé ÷èìýã áîëñîíäîã îî.


17.Ìàíàé õóóëü÷äûí òîãòîîñîí çàðèì íýð òîìú¸î íýã ë áèø ýý. Õóóëü öààçûí óõààíûã ãåðìàíààð þðèñïðóäåíö, îðîñîîð þðèñïðèäåíöèÿ õýìýýí îëîí óëñûí ÷àíàðòàé ãàäààä ¿ãýýð èëýðõèéëýõèéí ñàöóó ãåðìàíààð Recht /ðåõò/, Rechtswissenschaft /ðåõòñâèéñåíøàôò/, îðîñîîð ïðàâî, ïðàâîâåäåíèå ãýäýã ó÷ðààñ ýíýõ¿¿ ðåõò, ïðàâî ãýñíèé õî¸ð äàõü óòãà “ýðõ” ãýäýãòýé íü õóòãàæ ìóíãèíààä ýðõ ç¿é, ýðõ ç¿é÷ õýìýýõ èíýýäýìòýé ¿ã áèé áîëãîñîí àæýý. Ýðõ ãýäýã íýð ¿ã õ¿íèé ýðõ, ýðõ ÷ºëºº, õºäºëìºðëºõ ýðõ, àìðàõ ýðõ, ñîíãîõ ñîíãîãäîõ ýðõèéã èëýðõèéëäýã íü ¿íýí áîëîâ÷ ìîíãîë õýëýíä òýìäýã íýðýýð “ýðõ” ãýæ ÿâàõààðàà àéëûí ýðõ õ¿¿õýä, òýðíèé ýðõ àâãàé, ýðõ òóãàë, ýðõ õóðãà èøèã ãýæ ÿðüäàã õýëäãèéã õýí õ¿íã¿é àíäàõã¿é ìýäíý ø¿¿ äýý. Òýãýõýýð ýðõ ç¿é ãýäýã íü îðîñîîð áàëîâàííàÿ ëîãèÿ, ýðõ ç¿é÷ íü áàëîâàííûé ëîã áîëæ òààðàõ æèøýýòýé.

¯¿íýýñ ãàäíà “ñààòóóëàõ” õýìýýõ íýã ìàðçàí ¿ã ò¿ãýýìýë õýðýãëýãäýõ áîëæýý. Ìîíãîë÷óóä áèä ÷èíü ÿñëè ãýäãèéã õ¿¿õýä ñààòóóëàõ ãàçàð ãýæ ÿã ñàéõàí îíîîæ íýðëýñýí áàéãàà. Áèäíèé õýí íü ÷ ÿëãààã¿é, “áè äýëã¿¿ðýýñ èäýõ óóõ þì àâ÷ðàõ ãýñýí ÷èíü õ¿¿õýä õàðàõ õ¿í áàéäàãã¿é ýý, ÷è ýíý õîîðîíä õ¿¿õä¿¿äèéã ìèíü ñààòóóëààä áàéæ áàéõã¿é þó” ãýæ íýãíýýñýý ãóéäàã áèç äýý. Òýãýõýä îäîî ÿàäàã áîëñîí ãýý÷. Óëñûí ãààëü äýýð ÷ þì óó ººð ÿìàð íýãýí ãàçàð õóóëü çºð÷èæ õýðýã õèéñýí õ¿íèéã ñààòóóëëàà ãýæ ÿðèàä áè÷ýýä áàéõ þì. Õýðýã õèéñýí òýð ýòãýýäèéã õàðèí ñààòóóëàõ ãýäýã ìîíãîë ¿ãíèé óòãààð áîë ñàéõàí õîîë óíä ºã÷ àìðààãààä ë, òîãëîîì íààäãàéãààð çóãààöóóëààä áàéæ áàéäàã õýðýã ¿¿? Áîäâîë îðîñîîð çàäåðæàíèå /àðåñò/, ãåðìàíààð Festnahme /ôýýñòíààìå/ áàðèâ÷ëàõ ãýñýí óòãàòàé ¿ãèéã õ¿íèé ýðõ, ýðõ ÷ºëºº áÿëõñàí ýä¿ãýý ¿åèéí àÿñàä íèéö¿¿ëýí, ñààòóóëàõ ãýæ õýëäýã áîëãîñîí þì áèç. Òýãñýí ÷èíü îðîñîîð çàäåðæàíèå ãðóçà ãýñíèéã ãåðìàíààð à÷ààãèé íü õóðààõ õýìýýí ìºí çàäåðæàíèå êîíòðàáàíäû ãýñíèéã õèëýýð ñýì íýâòð¿¿ëñýí áàðààã õóðààõ õýìýýí õýëäãèéã áîäîõîä õóóëü äàãàæ ìºðääºã ãàçàðò áîë ñààòóóëäàãã¿é, õàðèí õóðààäàã þì áàéíà. Õóóëü çºð÷èí õ¿íä õºíãºí õýðýã ¿éëäñýí ýòãýýäèéã ñààòóóëæ çóãààöóóëæ áàéõûí îðîíä “öàãäàí õîðüäîã” áîëáîë ç¿ãýýð áèø ¿¿?

ÓÈÕ-ààñ áàòàëñàí õóóëüä “ìºíãèéã çàõèðàí çàðöóóëàõ” õýìýýí õýëäýã ñîíèí ¿ã áàéäàã þì áèëýý. Óõàìñàðã¿é, àìüã¿é ìºíãèéã õýðõýí çàõèð÷ áîëäîã áàéíà àà? ̺íãèéã çàõèð÷ áîëäîãñîí áîë òýòãýâðèéí õýäýýðýý íýã ñàÿ òºãðºãèéí þì àâààä èð ãýýä ë çàõèðàìæ áóóëãàìààð áàéíà ø¿¿. ̺í ÓÈÕ-ûí Òºðèéí áàéãóóëàëòûí Áàéíãûí õîðîî ÿìàð íýãýí ç¿òãýëòíèéã àëü íýã ÿàìíû ñàéäààð òîìèëîõ àñóóäàë õýëýëöýýä, ãàðãàñàí òîãòîîëäîî “òýðíèé òýðèéã ...ÿàìíû ñàéäààð òîìèëîõûã /100 õóâèéí þì óó ò¿¿íýýñ äîîø õóâèéí ñàíàëààð/ äýìæñýí áîëíî” ãýæ áè÷èõ þì ãýý÷. Äýìæñýí áîëíî ãýäýã ÷èíü õýðýã äýýðýý áàðàã äýìæýýã¿éòýé àäèë. Èõ õóðëûí òîãòîîë ãýñýí õýâëýìýë íýãýí ìàÿãò áàéäàã áîëîëòîé, ò¿¿í äýýðýý òº÷íººí õóâèéí ñàíàëààð äýìæñýí áîëíî ãýæ õýâëýñýí áàéäàã øèã áàéãàà þì. Óã íü ... äýìæèâ, ýñâýë äýìæñýí áîëîé ãýâýë ç¿éòýé ë äýý. Òýãñýí áîëíî ãýäãèéã ÷èíü ìîíãîë õ¿í òóõàéí ÿâäàëä äóðã¿é þì óó ò¿¿íèéã îð íýð áîëãîõûí ¿¿äíýýñ ã¿éöýëä¿¿ëñíèéãýý èëýðõèéëæ èéì ÿíçààð õýðýãëýäýã ø¿¿ äýý. Æèøýý íü “áè òýð íýã ñåìèíàðò þì óó õóðàëä ñóóñàí áîëíî ýñâýë òýíä íýã õîîë èäñýí áîëíî, îðîé íü íýã êîíöåðò ¿çñýí áîëíî” ãýõ èéìýðõ¿¿ ÿðèà àìüäðàëä áèøã¿éäýý òààðàëääàã áèç äýý. ÓÈÕ-ûí ÷óóëãàíûã ñîíèðõîîä ñóóæ áàéòàë íýã òºðèéí ò¿øýý íü ñàíàëàà õýëýõäýý, òèéì òèéì àñóóëò õºäºëìºð÷人ñ èðñýí áàéíà, ò¿¿íèéã íîöòîé /áîäâîë îðîñîîð ñåðü¸çíî ãýñíèéã õýëæ áàéãàà áîëîëòîé/ õýëýëöýõ íü ç¿éòýé ãýýä õýíýã ÷ ¿ã¿é àéëäàæ áàéíà ëýý ø¿¿. Òýð õ¿íèé ìîíãîë õýëíèé ìýäëýã òóí íèìãýí áàéãààãèéí òýìäýã ýíý. Óóë íü íóõàöòàé, óë ñóóðüòàé, íÿõóóð ãýñýí ñàéõàí ¿ãí¿¿ä áèé ø¿¿ äýý. Øóóìàãíû Ẻñ ìºíººñ ìºí àòëàà øóäàðãà ñîíãóóëü ãýñýí áàõèðàëäààíû äóóëèàíààð, õýðýý ìýäýõã¿é õýýõýëçýí õóäàë ÿðüæ áàéãààä Èõ õóðëûí ãèø¿¿í áîëîîä àâñàí èõýìñýã ä¿ðòýé, ÿðàâãàð çàðèì ýòãýýäèéí èë äàëä ýëäâèéí àðãààð ýðõýëäýã áèçíåñèéí íóóöûã íü òºíõºæ ìýäýýä, àðä ò¿ìíèéõýý ÿðüäàã æèíõýíý öýâýð ìîíãîë õýëýýð îëîí ò¿ìýíä ìýäýýëæ áàéõûã äºðºâäºõ çàñàãëàëûíõàí ãýæ öîëëóóëäàã õýâëýë ìýäýýëëèéí ñóðâàëæëàã÷, ñýòã¿¿ë÷äýýñ õ¿ñíýì.


18.Ñîíèí õýâëýë, ðàäèî òåëåâèçèéí ñóðâàëæëàã÷ ñýòã¿¿ë÷ íàð ìèíü, ººðèéí ãýñýí çîðèã ãàðãàí, îðîñ õýëíèé õýëëýãèéã õóóëáàðëàëã¿é, ãàäààä óëñóóäûí õîò, õ¿íèé íýðèéã òýð óëñäàà õýðõýí õýëäãýýð íü áè÷èæ ÿðüæ áàéâàë ç¿ãýýð ø¿¿. Êóáûí Õàâàíà õîò, ÀÍÓ-ûí Õàâàéí àðàë, Ãåðìàíû Õàìáóðã, Õàíîâåð õîò, Õîíäóðàñ Óëñ, Õîíîë¿ë¿ õîò, Ðîì, Ïàðèñ õîò, Ãîëëàíä áèø Õîëëàíä Óëñ, ãåðìàíû ñóóò çîõèîë÷ úòå, ýðòíèé ðîìûí ÿðóó íàéðàã÷ Õîðàö ãýõ ìýò÷èëýí ºäèé òºäèé ¿ãèéã çàðèìäàà îðîñóóäûí ìàÿãààð “Ô ¿ñýãòýé áè÷äýã, ÿðüäãàà çàñìààð áàéíà ø¿¿.

Ìîíãîëûí ¯íäýñíèé ðàäèîãèéí ñýòã¿¿ë÷, íýâòð¿¿ëýã÷ íàðûí ñîíîðò õ¿ðã¿¿øòýé ñàíàë áîäîë òýýæ ÿâäãàà ýíý ÿëäàìä õýëüå. Íýâòð¿¿ëãèéíõýý õºòºëáºðèéí öàã ìèíóòûã çàðëàõäàà, òºäºí öàã ãýõ íü çºâ, õàðèí òºäºí ìèíóòàä ãýæ õýë îðîîöîëäóóëñàí ¿ãèéã õý÷íýýí õýëäýã þì áý?! Ç¿é íü ìèíóòàíä ãýæ õýëâýë ò¿ìýí çºâ. Öàãèéí äàðààãààð ìèíóò ãýæ õýëýõ íü çºâ, áóñàä îðíû ðàäèîã ñîíñîæ áàéõàä 7 öàã 15 ìèíóò ãýõ áàéòóãàé 7 öàã 15-ààñ, 10 öàã 30-ààñ ãýõ ìýòýýð ìèíóò ãýæ õýëýõã¿éãýýð ÿðüäàã þì áàéíà ëýý. Îëîí óäàà ìèíóòàä ãýõýä, áàñ ë òîäîðõîé õýìæýýíèé õóãàöàà àëäàõ íü ìýäýýæèéí õýðýã. 11 öàã 15 ìèíóòàä ÿìàð íýãýí äóó õóóð þì óó êîíöåðò íýâòð¿¿ëíý ãýýä çàðëàõàä áàðàã çàðëàæ äóóñààã¿é áàéõàä ÷èíü íºãºº 15 ìèíóò íü äóóñ÷èõààä, 16, 17 ãýõ ìýòýýð öàã õóãàöàà íü ÿâààä ºãíº áèç äýý. Èéì áîëîõîîð òºäºí öàã òºäºí ìèíóòààñ ãýæ çàðëàäàã áàéâàë àìüäðàë àõóéí ¿íýíä íèéöýõ áîëíî. Öàã àãààðûí ìýäýýíä ñàëõèíû õóðäûã ñåêóíäýä ãýõ áèø, ñåêóíäýíä ãýæ õýëýõ íü ò¿ìýí çºâ. Ìîíãîë÷óóä áèä ñàð ºäðèéã õýëýõäýý íýãä¿ãýýð ñàðûí àðâàíçóðãààä ãýõã¿é, íýãä¿ãýýð ñàðûí àðâàí çóðãààíä ãýæ çààâàë õýëýõ ó÷èðòàé.

Öàã õóãàöàà, ñàð ºäðèéã õýëýõýä “n” àâèà ãàð÷ èðäýã íü ìîíãîë õýëíèé æàì þì áèø ¿¿? ¯¿íèéã ìîíãîë õýë øèíæëýëèéí ýðäýìòýí ìýðãýä õýëýýä ºãºõ áîëîâ óó õýìýýí íàéäúÿ.


Áàñ ¿¿íòýé îéðîëöîî æèøýý äóðäàõàä çàðèìäàà ñîíèí õýâëýëä “...òèéì íýã óóëçàëòàä òº÷íººí õ¿í îðîëöîâ, ÿìàð íýãýí øàëãàëòàä òº÷íººí ãàçàð õàìðàãäàâ” ãýæ áóðóó ë áè÷ñýí õàðàãääàã. Óã íü óóëçàëòàíä, øàëãàëòàíä ãýæ áè÷èõ íü çºâ áèç äýý.

×àäàí ÿäàí áàéæ òýðëýæ öîîõîðëîñîí ýíý ºã¿¿ëëýý Ç.Äîðæèéí îíîæ õýëñýí “õýë, õèë, ìàë ãóðâààñàà ñàëáàë Ìîíãîë ýìãýíýëòýé” ãýñýí ¿ãýýð òºãñãºå. Ìîíãîë÷óóä õýëíýýñýý ñàë÷èõáàë, íºãºº õî¸ðîîñ íü ñàëàõ þóõàí áàéõàâ.

Õóäàë ¿íýí íü õîæìîî, õóñðàí áîîñ íü õàâàðòàà ãýäýã ìîíãîë öýöýí ¿ã áàéäàã. Ýíýíèé õóñðàí áîîñ ãýñýí õî¸ð ¿ãèéã îäîîãèéí õ¿¿õýä çàëóó÷óóä ìýäýõã¿é äýý. Áîîñ ãýõýýð íºãºº ï¿¿ñ êîìïàíèéí ýçýí áîîññ ë ãýæ îéëãîõ áàéõ. Æèíõýíý ìîíãîë õýëýýð õýýëòýé ìàëûã áîîñ ãýäýã þì. Áîîñ ¿íýý, áîîñ èíãý, áîîñ ã¿¿, áîîñ õîíü, ÿìàà ãýæ ÿðüäàã ø¿¿ äýý. Îäîîãèéí õ¿¿õýä çàëóó÷óóä áîîñ ãýæ ìýäýõã¿é, ÿàõàâ õýýëòýé ãýæ ìýääýã áàéõ ë äàà. Õàðèí áè ¿¿íèéã æààõàí äàâñëààä, õîøèãíîñîí àÿñòàé áîëãî¸ ãýæ áîäëîî. Õîæìûí íýã ë ºäºð õýí íýã íü ñîíèí õýâëýëä ìàëûã áîîñ ýñâýë õýýëòýé ãýõèéí îðîíä æèðýìñýí õýìýýí áè÷èæ õºãºº òàðèõ áàéõ àà äàà. Òýãýýä ìîíãîë îðîí ìàëòàéãàà áàéæ ÷àäâàë æèðýìñýí èíãý, æèðýìñýí ¿íýý, æèðýìñýí ã¿¿òýé áîëíî, òýãæ áàéñíàà ìîíãîë÷óóä ìàëûã íàñ õ¿éñýýð íü ÿëãàæ íýðëýõèéã áîëèîä, åðºíõèé íýðýýð íü æèðýìñýí òýìýý, æèðýìñýí ¿õýð, æèðýìñýí ìîðü þì óó àäóó, æèðýìñýí õîíü ÿìàà ãýæ ÿðüäàã áîëíî áàéõ àà. Áàñ ýð õóðãà, îõèí õóðãà, ýð õîíü, ýì õîíü, ýð ÿìàà, ýì ÿìàà, ýð òóãàë, îõèí òóãàë, ýð óÿíãà, îõèí óíàãà ãýæ ìîíãîëîîð ÿðüäãèéã áîëèîä þì óó ìàðòààä, ýðýãòýé, ýìýãòýé õóðãà, èøèã, ýðýãòýé ýìýãòýé õîíü, ÿìàà, ýðýãòýé ýìýãòýé ¿õýð, àäóó, òýìýý ãýæ ÿðüäàã áîëîõ öàã äºõºæ ÿâàà äàã àà. Äààí÷ ìóóõàé ÿà! Èíãýæ ë ìîíãîë õýë ìºõºõ òèéøýý õàíäàíà äàà. Ýíý áîë ìóó ¸ð áèø, ìîíãîë÷óóä áèäíýýñ ë øàëòãààëíà. ¯íýí ¿ã õàòóó áîëîâ÷, õýòèéí ÿâäàëä òóñòàé ãýäýã. ¯íýí ¿ã õýëñýí õ¿íä õ¿í ºøººòýé, ¿õýð óíàñàí õ¿íä íîõîé ºøººòýé ãýæ ¿ã áèé. ªøðºõ õ¿í ãàðààä èðâýë òýð õ¿íèé ë òàð òàíèãäàíà.

Ìàíàé ñýòã¿¿ë÷èä ìýäýýëýë îëæ àâàõ ýðõýý ýäëýõ ãýýä àéë ãýðèéí ãàë òîãîî ðóó, àâãàé íºõðèéí îð äýð ð¿¿, ààëüã¿é çàâõàé ýð, ýìñèéí ºâºð ò¿ðèéíèé ÿâäàë ðóó ºíãèéæ ºëáºëçºæ áàéõûí îðîíä òºðèéí ò¿øýý, òºðèéí áàéãóóëëàãà, ñóðãóóëü, ýìíýëýã, õóäàëäàà ¿éë÷èëãýýíèé ãàçàðò àëáà õàøèã÷äûí áóëõàé, õ¿íä ñóðòàë, àâëèãà õýýë õàõóóëèéí îëîí ñýæèì, õóâèéí õýâøëèéíõíèé øóíàë, ¿ãñýë õóéâàëäààí, õóâèéí õýâøëèéí òîì ýçäýýñ çàõ çýýëèéí æàì õýìýýí òºð çàñãèéí çîõèöóóëàõ ¿¿ðãèéã ¿ã¿éñãýí áóëòäàã àðãà çàëü, ñ¿ðä¿¿ëýã, õóóðàí ìýõëýõ í¿õ ñ¿âèéã õàéð íàéðã¿é èë÷ëýí, æèíõýíý äºðºâ äýõ çàñàãëàëûí ¿¿ðãýý ýðõýìëýí áèåë¿¿ëæ áàéãààñàé õýìýýí èòãýë íàéäâàðàà èëýðõèéëüå.
_________________
Харамсахгүйгээр өнгөрүүлсэн цаг мөч бүхэн
Хамгийн их аз жаргалыг авч ирдэг

[tuvshinbold]

onoo uyiin jiriin mongol xunii omsdog xuvcas shig onoo uyiin jiriin mongol xunii xeliig dandaa enee teree gej baixiimaa...
_________________
Монгол орныг Бурхан ивээг~

[kh_lyanhua]

үнэн л дээ, гол зөв ярьж бичих ёстой хэвлэл мэдээллийнхэн болон дарга удирдагч нар нь буруу ярьж буруу бичээд байхад үр хойч бид аяндаа дагаад буруу сурна. Гэхдээ хэд гэдэг өөрөө угаасаа цаг хугацааны туршид алдагдаж бас шинэчлэгдэн сэлбэгдэж байдаг байх л даа, үндэсний хэл соёлоо хадгалж үлдэх нь мэдээж аливаа үндэстний бат бэх оршин тогтнох үндэсийн нэг байх, шүүмжлэл байх хэрэгтэй л дээ яаж ч бодсон.Хэрэгтэй л нийтлэл байна. Залуучууд анхаарч уншиж дотроо тунгаах биз ээ^^

[Uuganbayar]

Уншмаар л байна даанч фонд нь танигдахгүй байгаа учраас уншиж болдоггүй ээ